Элеси өчпөс залкарлар

Сабира КҮМҮШАЛИЕВА,
КР эл баатыры
Бала кезде талант сыры билинчү,
Сырдуу өнөргө ошондо эле тигилчү…
Көөнөрбөгөн көп-көп роль жаратып,
Өнөр үчүн өлүп кайра тирилчү.
Төкөлдөштүн төрт кызынын ичинен,
Сабира апа Баатыр болду биринчи.

Алиман ЖАНГОРОЗОВА,
Кыргыз эл артисти
Жанып улам жашоодогу жылдызы,
Жангороздун артист болду бул кызы.
Ал сахнада аз гана роль жаратып,
Жаштайынан кино болду курбусу.
Көзгө тартты абалкы Умай энени,
«Ак илбирстин тукумунда» турмушу.

Бүбүсара БЕЙШЕНАЛИЕВА,
СССР эл артисти
Бүт өмүрү коштоп муза, бий менен,
Сахнада ак куу чимирилип бийлеген.
Бир керемет жан эле деп айтышат,
Болбостукка бошоп кабак түйбөгөн.
Жульетта же Айдай болуп турганда,
Бүбүсараны кимдер гана сүйбөгөн!

Мыскал ӨМҮРКАНОВА,
элдик ырчы
Талант күчү мингизгенде боз жорго,
Мезгил келген Кремлде үн созгонго.
Алакан чаап, туруп турган Сталин,
«Алымканды» Мыскал эже созгондо.
Уккан сайын улутунуп калабыз,
Азыр андай залкар ырчы жокторго.

Тамара Жумакаева,
Кыргыз эл артисти
Керемети келбетинен ачылган,
Кең дүйнөгө күн нурундай чачылган.
Ырдаганда Жумакенин ырларын,
Ыйлап жаткан бала дагы басылган.
Тамара эже бир жаралган жан эле,
Актриса, ырчы, эне, уз, асыл жан.

Даркүл Күйүкова,
СССРдин эл артисти
Өнөрүнө багынтып шаар-айылды,
«Добулда» ойноп Кабаниха айымды.
Артист десе далай кеп-сөз жайылды.
Жаанын огу жалмаган соң Түлкүнү
Жаңыл Мырза бардыгына кайылбы?
Жалаң эрктүү ролдорду багынтып,
Толгонайда Жер-энеге тайынды.

Бакен Кыдыкеева,
СССР эл артисти
Бар турмушта билинип да, билинбей,
Бакен эже сахнада аял пириндей.
Канчалаган өлбөс ролду жаратып,
Кете берди түбөлүккө тирилбей.

Гүлшара ДУУЛАТОВА,
Кыргыз эл артисти
Сахна, сахна… Жарык түшүп оң, солго,
Сапар кошот, майда ролдон чоңдорго.
«Бетме-бетте» Сейде болуп ойносо,
Толгонайы эл көөнүнө толгондо,
Гүлшара эже күчтүү элес калтырды,
«Ай тутулуп» Тангабике болгондо.

Мейликан Козубекова,
комузчу
Кыраат кармап, кылдарына сүйөнүп,
Нагыз кыргыз кайрууларын калпыган,
Мерезди да күүсү менен эриткен,
Мейликандай кыздар чыккан калкыман.

Таттыбүбү Турсунбаева,
КР Эмгек сиңирген артисти
Көз талдырган периштени көрчү-лөп,
Көңүл көккө бир ажайып серпилет.
Тиктеген жан бир ажалдан калчудай,
Шүүдүрүмдүн тамчысындай мөлтүрөп,
Таттыбүбүдөн бүтпөс муза чертилет.
Тексттерди жазган

Гүлжамила ШАКИРОВА
Көк Асаба гезити

Кыргыз болсоң,

кыргызга

кызмат кыл!

Бүгүн мындай бир маселени айтайын деп турам. Эгерде биз кытайдын алмасын эле жебей койсок – жылына 1 миллион АКШ доллары кытайга кетпей, өзүбүздүн өлкөбүздө калат экен. А жүзүмүн, анарын, алмурутун, жумурткасын, жаныбар этин (уй, кой жылкы, тоок) жебей койсок – 5 миллион доллар кыргызга калат. Андан сырткары ден соолугубуз да ууланбайт. Ал эми “Элита” күрүчү – заводдон макарон сыяктуу чыгаарын Россиянын телеканалынан жакшы эле көрсөттү го. Ал күрүчтү күйгүзсөң пластмасса күйгөндөй жыттанат экен. Ушул “Элита” күрүчүнөн баш тартсак – Кыргызстанга кеминде 5 миллион доллар дагы пайда калат. Кытайдын сүт тамактары: сүт, сыр, каймак, йогурт, жана колбасасы, ун, конфеттери, балдар ичүүчү пакетчелердеги суусундуктар ж.б. сатып албай койсок ден-соолугубуз да сакталып, миллиондогон долларлар өз мекенибизде кала берет. Жогоруда айтылган тамак-аш азыктары Кыргызстанда бар. Ал тургай өзүбүздөн ашканын Казакстанга, Россияга жөнөтүп жатпайбызбы. Өзүбүздө бар нерсени өзүбүздөн эле ала берели, кыргызым! Кытай оюнчуктарынан оору жугуптур деген сөздөр айтылып жүрөт. Ушул жагын мамлекеттик деңгээлде чечишибиз зарыл. Өзүбүздүн өлкөбүздөн оюнчуктарды чыгара баштасак, 3-4 миллион доллар жылына Кыргызстанда эле “жашай бермек!”
Мейли телефонун, чаң соргуч машинасын, компьютерин, телевизорун, үйгө керектелчү буюмдарын: эшик, терезе, стол, диван, газ плитасын, муздаткычын ж.б. техникаларын сатып алалы, анткени азырынча андай буюмдарды чыгарганга жетише элекбиз. Бирок, ууланган тамак-аштарын, сапатсыз кийимдерин сатып албай, кыргыз жеринин тамагын, мөмө-жемишин, кийимдерин өзүбүздөн эле сатып албайлыбы?!
Кыргыздар өнүп-өсүш үчүн, өзгөчө соода тармагында өтө чынчыл, туруктуу болушубуз зарыл! Сапатсыз товарды алдап сапаттуу деп саткан менен, чындык баары бир билинет да, ишеничтен чыгып калышыбыз мүмкүн. Ошон үчүн кыргызга болобу, башка улуткабы – сөзсүз сапатка маани беришибиз туура болор.
Башка элдер – “кыргыз” дегенде сапаттуу эл экенибизди элестетишип, жумушка болгон мамилебизде да сапаттуулукту көрө турган элге айланышыбыз – кыргыз элине зор ийгиликтерди алып келет! Мен Кыргызстанга адамдар жасай турган жети кызматты санай кетейин.
1. Эгерде, кыргыз адамы өзүнө кам көрүп спорт же гимнастика менен машыгып, туура тамактанып, жылына бир ирет 10 күн организмин тазалап, ой образдарын позитивдүү кармап, оорубай-сыркабай жүрсө – бул анын Кыргызстанга жасаган эң биринчи кызматы!
Оорулуу адам өзүнө да, үй-бүлөсүнө да, туугандарына да, мамлекетке да кызмат кылалбай көп залал келтирет. Кырсыктан ооруган адамды кошпой эле коелу, андан башка баардык ооруну өздөрү чакырып алышат. Мисалы, туура эмес тамактанып (ичимдик ичип, тамеки тартып, ашыкча тамактанып, майлуу, камыр-эттүү тамакты өлчөмүнөн көп жеп ж.б.), кыймылсыздыктан, көнүгүүлөр менен машыгуунун жоктугунан, терс, негативдүү ойлордун, эмоциялардын айынан (коркуу, таарынуу, ачуулануу ж.б.), башка адамдарга, табийгатка зыян келтирүүдөн туура эмес жашоо образдын себебинен дуушар болушат.
Эконо­ми­калык жактан: дары-дар­мектерди сатып алып, чет өл­кө­лөр­гө милли­он­до­гон ак­ча­лар мам­лекет­тен кетип жатат. Ушул эко­но­мика­лык минус эмей эмне?! Ошол акчалар Кыргызс­танда калса болот беле?!
2. Эгерде, кыргыз адамы билимдүү-илимдүү, өнөрлүү болуп, жакшы акча тапканды билсе – бул анын Кыргызстанга жасаган экинчи кызматы!
3. Эгерде, кыргыз инсаны ата-энесине, бир туугандарына, үй-бүлөсүнөкам көрүп, назик, сылык, мээримдүү мамиледе болуп тамак-ашын, кийим-кечесин, үй-жайын ж.б. ү.ө.-тири­чи­ли­гиндеги маселелерин чечип, ынты­мактуу жа­шай алса – анда бул анын Кыргызс­танга кылган үчүнчү кызматы!
4. Эгерде, кыргыз жараны кыргызга жан тартып, кыргыздын соода­сына пайда келтирип, Кудайдан “Кыргызым ынтымактуу, ыймандуу, бири-бирибизге күйүмдүү, бай болуп, бактылуу жашайлы” деп тилесе – анда бул анын Кыргызстанга көрсөткөн төртүнчү кызматы.
5. Эгерде, кыргыз адамы (уулу, кызы) чоң бизнестерди уюштуруп, кыргыз туугандарын жумуш менен камсыз кылып, жакшы акча төлөп бага алса – анда ал Кыргызстанга кылган бешинчи кызматы!
6. Эгерде, көп акчасы болуп, Кыргызстандын армиясына эң күчтүү аскердик самолетторду, танкаларды ж.б. курал-жарактарды сатып берсе – анда бул анын Кыргызстанга кылган алтынчы жолку кызматы.
7. Эгерде, кыргыз инсаны – бийликте иштеп же олигарх бизнесмен болуп, Кыргызстанга чет өлкөлөрдөн (Казакстан, Россия, Түштүк Корея, Кытай, Италия ж.б.) кыргыздарды көчүрүп келип, атуулдугун чечип, үй-жайын, бизнесин же жумушун чечип берсе – бул анын Кыргызстанга жетинчи кызматы!
(Уландысы бар)
Түмөн БАКЫТ
Көк Асаба гезити

Улут ар-намысына башын сайган Түкөм

Үсөнбек АСАНАЛИЕВ,
Филология илимдеринин доктору, профессор, Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзунун мүчөсү, Кыргыз Республикасынын билим берүүсүнө эмгек сиңирген кызматкер
Бул жалган дүйнөгө кимдер келип, кимдер кетпеген. Калкка кадыры өтүп, эмгеги сиңген адамдар элдин эсинде калат, бирок «өлүү кадырын тирүү сыйлабаса», анда тирүүлөрдүн деле адамдык кунарына шек кетет.
Ар замандын өзүнүн атактуу адамдары бар. Алар – өз мезгилинин залкарлары. Көзү өтсө да көңүлдөн кетпеген андай адамдардын өмүр-өрнөгү – кийинки муундар үчүн сабак. Шум ажал эки-үч жылда эле арабыздан кыйла даанышман, даңазалуу адамдарыбызды шыпырып кетти. Дүйнөлүк атак-аброю бар, адабиятыбыздын асман тиреген опол тоосу Чыңгыз Айтматов баштаган искусство, адабият майданынын залкарлары: Асанкан Жумакматов, Дооронбек Садырбаев, Ашыралы Айталиев, Тууганбай Абдиев, Төлөгөн Касымбеков, Уркаш Мамбеталиевдер кыргыздын кабыргасын кайыштырып, о дүйнө кетишти. Жазмыш тагдыры ушундай, ал колдон келгис нерсе, бирок алардын элге жасаган эмгегин, мурасын муундан муунга сактоо парз.
Арабыздан аз эле жылдар мурда көзү өткөнсүгөн атактуу жазуучубуз Түгөлбай Сыдыкбековдун эске алынбай жатышын эмне деген парз деп түшүнсөк болот? Быйыл – жүз жылдыгы. Бу киши да кыргыз адабиятынын бир чоң тоосу эмес беле! Манас менен Чыңгызга коюлган айкелдер борборубузга шаң берип, жарашып турат. Көзүнүн барында эле «Түгөлбай ата» атанган, «Кыргыз Бакайы» болгон бул адам калкыбыздын кадыр-сыйына бөлөнгөн, кут конгон кутман карысы эмес беле. Ошол кезде андай атка арзуу арзан эмес болчу. Кезегинде Сталиндик сыйлыкты кыргыз адабиятында алгачкы алган жазуучу Түкөм экени ар кимге аян. Ал кишинин арааны жүрүп турганда, караанын көрүп калууга канчалар куштар эле!
Кыргыз адабиятынын тарыхындагы анын орду козголгус бекем. Түкөмдүн романы ынабаса, улуу Чыңгыз да аялуу убактысын коротуп, аны орусчага котормок эмес. Кыргыз адабиятынын патриархы болгон Түкөм адабият менен гана айланышпастан, кыргыз маданияты, кыргыз тили боюнча да ошол мезгилдин улуттук дөөлөттөрүн сактоого, өнүктүрүүгө башын сайып, депутаттыгынан да, урмат-сыйынан да кечип, чындык үчүн күрөшкөн. «Мен миң жыл жашадым», – деп өзү айткандай, ал тарыхка сүңгүп кирип, байыркы кыргыз турмушу менен бүгүнкү күндө туруп жашады. Тарыхый булактарды казып окуп, кыргыздын илгерки изине сереп салып, өткөн, өчкөн байыркы кыргыздардын тирүү элестерин жаратууга, кыргыздын кыргыздыгын даңазалоо аракетин көп жасады. Орхон-Енисей эстеликтеринин тилине, Махмуд Кашгаринин «Дивани лугатит түрк» сөздүгүнө өз көз карашын таасын-таамай айткан окумалдыгын эске албай коюуга болбойт. Эски муундардын ичинде эң сабаттуусу, эң билимдүүсү эле Түкөм боло турган.
Анын кыргыз тилин коргоо, кыргыз адабий тилинин тазалыгы, улуттук бөтөнчөлүгүн сактоо жөнүндө айткан жөндүү, адилет пикирлери ал мезгилдин шовинисттик саясатына карама-каршы келип, улутчул адам катары кабылганы да ырас.
Түкөм – улут ар-намысы, чындык үчүн саясы агымга каршы аккан алгачкы кыргыз жазуучусу. Касым Тыныстанов, Молдо Кылычты коргогондордун бири. Түкөм партияда да, кызматта да жоктугунан ошол мезгилдин токмогунан сыртта калганы менен, жазгандары чыкпай, далай запкы тарткан. А.Токомбаев экөөнүн кыргызчылык тирешүүсү экөөнө тең чыгармачылык жагынан тескери таасир тийгизген.
Түкөмдүн кайсы бир юбилейлик жылында Кыргыз ССР илимдер академиясынын жыйынында Кыргыз ССР Жогорку Кеңешинин төрагасы Төрөбай Кулатов «Ардак грамота» тапшырганда: «Төрөбай, аны сен ал, мага кереги жок!» – деп албай койгон көйкашкалыгына таң калганбыз. Өз улуулугу, даңктуу, барктуу орден менен сый көрө турган адамга бул жорук басынтып, шылдыңдагандык катары көрүнгөн.
Оролу келгенде айта кетели. Кыргыз тилинин проблемасы канча жылдардан бери эле чечилбей келаткан түйшүктүү маселе. Кыргыз тили үчүн Түкөм да, Чыңгыз да ошол саясы мезгилдин каардуу, катаал шартына карабай, ар кимиси өз аброюна жараша чоң тобокелдикке барышкан.
1987-жыл шовинизмдин курчуп турган жылы эле. «Совет эли бир тилге – орус тилине өтүү керек!» деген чуулгандуу, арты үрөйдү учурган кооптуу ураанды көтөрүп чыгышкан. Улуттук тилдерди коргогондор улутчул катары кара тизмеге алынган. Бул коркунучтуу конференция улутчулдарга сокку катары Кыргызстанда өткөрүлүп закондоштурулмак. Конференцияда СССРдеги орус эмес улуттардын тагдыры чечилмек. Жүрөктүн үшүн алган бул окуя 1937-жыл жыттанып турган. Тил тагдыры бычактын мизине коюлган ушул шартта, бардык тозокко бел байлап, өзүнүн дүйнөлүк аброю менен, интеллектуалдык зор кубат-күч билим бийиктиги менен аргументтүү, далилдүү, жагымдуу да, жалындуу да сүйлөп, улуттук тилдердин келечегин Чыкем коргоп калган. Бул чыныгы эрдик болгон. Чыкемдин ошондогу сөзүнүн логикасынын күчү каптаган үйөр-селди кара тоону уратып, тосуп салгандай эле таасир калтырган.
Маселенин талуу жеринен кармап: «Өз балдарын өз тилинде тарбиялоого бардык элдердин укугу бар. Ошону да жогору жактан уруксат сурап жасоо керекпи?.. Көппүзбү, азбызбы – кеп анда эмес, кеп – биз жердеп турган кыргыз деген түптүү элдин чок борбору экенинде. Мына ушул жерде гана бизге мүмкүнчүлүк түзүлгөн. Элдин санына, проценттик катышына карап иш чечкен учурда да мына ушуну унутпоо зарыл. Биздин улуттук маданиятыбыздын муктаждыктары жөнүндө сөз болгондо, биерде силерден башка да улуттар жашайт деген маанидеги мотивдерди каршы койгон адамдар да кездешет… Бирок алардын тилдери сакталып, өнүккөн, кубаттуу, негизги маданият борборлору бар. Немистердин аркасында бир эмес, эки Германия турат, өзбектердики болсо – бала бакча жана мектептер менен толук камсыз болгон коңшулаш Өзбекстан бар, дуңгандардыкы – бүткүл Кытай, корейлердин да эки Кореясы бар.
А эгер кыргыз маданияты ушу өз жеринде өнүгө албаса, башка эч жерде өнүгө албайт… А биз болсо, республикабыздын борборунда жөнөкөй, эч кимге зыяны жок бала бакча менен мектептерди ача албай отурабыз», – деп, далилди дал ортого таштаган.
Эгемендик келип, кыргыз тили мамлекеттик тил статусун алганда кубанычыбыз койнубузга сыйбай кубанганбыз. Эми тилибизди өнүктүрө албай өкүнүп отурабыз. Ага эч ким күнөөлүү эмес. Күнөө – өзүбүздөн, кыргыздардан. Патриоттук, улуттук ар-намысыбыз жок. Өз тилибизди өзүбүз өгөйлөйбүз. Өсүшүнө кам көрө албайбыз, кыргыз тилинин өркүндөшүнө кам көрө албайбыз, кыргыз тилинин өркүндөшүнө өзгө бирөөлөр өбөлгө түзүп бербейт, баары – өзүбүздөн. Анын механизмдерин иштеп чыгып, чечкиндүү чаралар менен бекемдеш керек, талапты катаал, катуу коюу керек. Тил мыйзамын ишке ашыргыдай иштиктүү чара көрбөсөк, иш бир орундан жылбайт.
Үмүт – үзүлбөгөн нерсе. Жакында «Рух кенчи» газетасынан (январь, 2012-жыл) «Кыргыз тилин колдоо жана өнүктүрүү Улуттук партиясынын программасын», анын төрагасы Сыртбай Мусаевдин болгонун окуп алып, көптөн күткөн бул иш акыры ушуга алып келмек деп, дем байлап калдык. Ылайым тилибиздин тирлигине Кудай кубат берсин! Тилибизге күйбөсөк, тилибизди сүйбөсөк эмне деген элбиз, эмне деген улутпуз!?
Мамлекеттик тилди мамлекеттин ар бир атуулу билгидей шарт түзүп, талап коюу зарыл. «Кыргыз Туусу» газетасы «Кыргыз туусун көтөргөндөр» деген рубрика менен конкурс жарыялап, ага «Көрбөгөндөр тоону да көрбөйт» деген Түкөм жөнүндө 1-сыйлыкка татыган макалам чыккан соң, Ысык-Көл областынын мурдагы губернатору Э.Өмүралиев макалага маани берип, Каракол шаарынын мэри, Түп районунун акими, областтык телевидениенин башчысы, ректор д.у.с. тиешелүү адамдарды чакыртып: иш-чараларды тез иштеп чыгып, бул олуттуу маселенин акырына чыгарасыңар деп катуу тапшырма берген. Ал киши кызматтан кеткен соң, козголгон иш ошол бойдон ордунан жылбай, ойдон чыгып, унут кала берди. К. Исаев деген жаңы губернатордун ал иштен ныпым да кабары болбоду, башкача жолду жолдоду, акыры өзү да оңбоду, Көлдөн көз далдоо жоголду. Апрель алааматы болду…
Кыргыз Республикасынын Улуттук жазуучулар союзу болсо өз алапайын таба албай, өкмөткө же өгөй эмес, же өз эмес, материалдык колдоо ала албай, алардын да Түкөм менен жумушу жок. Бул адамдын урматын, убал-сообун унутпай, кол жазма мурастарына көңүл буруп, архивге өткөрүү камын да көрүү керек. «Колдо бар алтындын баркы жок», – дейт. Атанын жазганын окуй албай, орусча сүйлөп калган балдардан эмнени сактап, эмне баалуулуктарды жасап берет деп күтсө болот!? Чаң баскан кол жазмаларды бир күнү чар учкандай сапырып таштаса, аларга ким күнөө кое алат!? Андай болуш кыйынбы?! Бир заматтык эле иш. Ага ким күйөт?
Кайран Алыкул Осмоновдун да кол жазмаларынын күйөөрү жогунан аягы эмне болуп «бүдөмүк» бүткөнү да өкүнүчтүү дүнүйө! Табышмак!.. Залкар адамдардын өз заманында баркка алынбай калышы замандаштарын кападар кылат. Алар – элдин адамы. Бир эле аймактын кишиси эмес. Жакшылар – жалпыга таандык. Атаганат, колдон келсе, Жазуучулар үй-музейи уюштурса, көзү өткөндөрдүн кол жазмалары ошол жерде катталып топтолсо, иргелип ишке киргизилсе, маданият, рухий кенчибизге кандай сонун болор эле! Бул эми азыркы акча чечкен заманда биринин колу жулуп, биринин колу куруп турганда, орусча айтканда, тим эле «мечта».
Түкөмдүн наамында көчө, мектептер коюлса, сыйлык белгиленсе жарашпайбы!? Борбор солк этпесе, Ысык-Көл областынын администрациясы, Каракол шаар мэриясынын, Түп райакиминин бул колдон келер эле, жан кыйналбас маселеге кийлигишип койгону абзел болор эле. Каран калган кайдыгерлик качан калар экен!? Түкөмдүн публицистикалык макала, интервьюлары – өз заманынын летописи. Борборубуздагы коюлган эстеликтерди көрүп туруп, Түкөмдүн эстелиги түгүл, көчөгө аты-жөнү коюлбаганына кабатыр болот экенсиң.
Бишкектин Эмен паркында казак элинин улуу жазуучусу Мухтар Ауэзовдун жападан жалгыз айкели турат. Ал эстелик – кыргыз элинин «Манас» эпосу боюнча диссертация коргогон, эпостун элдигин кыйын кезеңде идеологиялык кара добулдан сактап калгандардын башында турган, «Абай» эпопеясын жазган, боордошубуздун кыргызга жасаган ак кызматы сиңгенден, аны урматтагандан коюлган эстелик. Ошол эстеликти жалгызсыратпай, Мукаңдын эң жакын досу болгон Түкөмдүн эстелиги жанаша коюлса, казак-кыргыз элдеринин боордоштук, туугандыгынын символундай болуп куп жарашып калмак. Ушуну жасоо ушунчалык эле кыйынбы!? Бул эки улуу адам көздөрүнүн тирүү кезинде эле өтө ынак-ысык достор, азилдешкен тең курбу, замандаш, кесиптеш адамдар болушкан. Дал Мукаңдын жанында Түкөмдүн катар турган оруну жетишпей жатат! Ушул жерде: «Өз агасын агалай албаган киши, … агасын сагалайт», – деген кыргыз макалы эске түшөт.
Түкөмө муштумдай ташыңды ыраа көрбөгөн кылык – Кудай-арбакка да жага турган иш эмес, кыргыз! Бул баягы «кыргызбайлык» деп демиңди ичиңе тартып тим болосуң. Премьер-министрлерди алмаштыруу кол жоолук алмаштыргандай эле иш болгон. Айрымдарын айкел коюуга арзый электе деле кое салышчу. Эстеликти да борборго жайната бербей, чебердеш керек. Мыктынын мыктысы коюлсун. Борборду эстеликке каптаткандай ал көрүстөн эмес го!? Анте берген болбойт. Борбор – маданий, ыйык жай. Балким, көзү өтсө, «кыргыздагы эгемен алгандан кийинки биринчи орус премьер-министр» деп, курутуп кеткенине карабай, Н.Танаевге да эстелик коюшар бекен? «Чудинов кыргыз тилин үйрөнүп жатат» деп газета сүйүнчүлөгөнү менен, «Саламатсызбы?» деген сөзүнөн башка сөз уга алган жокпуз го. Сүйлөмөк түгүл кыргызча жазып бергенди оңдуу окуй албай, тили кыргызчага караманча келчү эмес. Албетте, кеч үйрөнгөн тилдин кейиши көп. Өңгө тилди үйрөнүү оңой эмес. Ал турганда, ага кабыл алууга кирген бир да кыргыз кыргызча сүйлөбөшү турган иш эле. Жалаң кыргыз отуруп деле орусча сүйлөп жатканын көрүп, Орусияда өтүп жаткан бир жыйынды көргөндөй болосуң, кыжырың келет. Жогорку Кеңештегилердин жоругу жогоркулардан жогору эмес. Тилибиздин да шору арылар түрү жок. Башчылар баштап башка тилде сүйлөсө, тилиңдин барк-баасынан, келечегинен үмүтүң үзүлө түшөт экен. Бул – өз элин барктабагандык, басмырлагандык, кемсинткендик. Президент кыргызча билбесе, Президент боло албайт да, Премьер-министр билбесе боло берет экен. Ушул да логикабы?! Бул тим эле кыргыз тилине жасалган кыянаттык.
Өмүрүн кыргызга, кыргыз адабиятына колдору калчылдап, калем кармай албай калганча үзүрлүү жумшаган, өмүр бою борбордо жашаган Түкөмдүн Бишкекте айкели жогу – абийирге сыяр иш эмес. Эстелик – эмгеги элге сиңгендерди эскерүү үчүн коюлат. Улууларды унутта калтырбайлы. Улууну унутуу – уят иш. Көзү өткөн көсөмдөргө көрсөткөн сый-урматыбыз ушулбу!? Залкарлар – заман туткасы экенин эстен чыгарбайлы.

Көк Асаба гезити

Кеменгер бийлик ээси чыгабы?

(Башы өткөн сандарда «Бий болбогон бий болсо, өзүнүн ким экенин билгизет” деген аталыш менен басылган)

Жакып МЕДЕТОВ, карыя жазуучу
…Белимчи дүйнө (ааламдашууга аң-сезимсиз тартылчулар), атайылап эмес, кийинки заман, доор агымдарынын селине туруштук бере алышпаган, же азгырыктардын ары тарабында “бейиш” жаткандай домдоп ойлоо ишеними түбөлүктүүлүктөн оолактатып, мажирөө имаратын куруу багытына сапар бурдурду. Кырсык чалганын, баалуулуктардан куралакан калганын азырга дейре биле электер, кыргызга – кыргыз дүйнө баалуулуктары, татымдары, татыктары гана алтын мунара мураскөй кызмат кыларлыгын, “нарк-насили”, салт адеби” – алтын түркүгү, “каада”-кенчи деген сыяктуу терминдер гана калып, алар кандай жүк көтөргөн түшүнүктөр экени чечмеленбей көргө кирип баратат азыртадан… кыйла жылдар бүгүмдөрүндө…
Президент, өкүмөт, элдин – кыргыздардын, кыргызстандык­тардын даңазасын арттырар белдүү, даанышман өкүлдөр, улуктар бар экендиги чын болсо, “карын кайгысын” чечүү жагына эле (материалдык байытуу…) көңүл чордонун бурбастан, “кадыр кайгысынан” да калкты кутултууга (рухий дөөлөт курамына ээ кылууга) аракет жасап, күндүр-түндүр түйшүктөнүүсү зарыл. Ал үчүн эмне кылуу керек?
“Бир көрмөккө – жан бермек” деп жанталашып, чебер, чечен, илим-билимдүү, “көрүнгөндөрдөн эмес, оор-басырыктуу, олуттуу, тапшырылган иштин майын чыгара орундаткан, абийирдүү, ыймандуу, элдик мүлккө ыйык мамиле жасаган Адамдардан: окумуштуулардан, адабиятчылардан, чыгаан журналисттерден, этнографтардан, жазуучулардан, нускалуу элдик наркты, салтты, кааданы, ырасымды карманган улутмандардан жалпы саны он адистен турган инсан чогултуу керек. Мамлекет толук камкордукка алуусу парыз аларды.
Алардын аткарар иштери эмне?
Нарк деген эмне? Алар кайсылар? Нарктуу адам деп кандай адам эсептелет?
Кыргыз салты кайсылар?
Кыргыз каадасы эмнелерден турат? “Аш көп болсо – каада көп” деген эмне? Эмне үчүн хансарайда эл-эгедери оң (позиция) жана сол (оппозиция) кеңешчилерди күткөн салт кармалган?
Акылман кеңештин да күчү жетпегенде элдик жыйын курулганда: “Жак­шы­лардын (улук­тардын) айткан­дары келбей, жамандын дөөрүгөнү келип­тир” – табылгага жараптыр (акыл ачкычы болууга жараптыр!) деген нускоодо кандай сыр жатат?Азыр демократия деп кыйкырган, даңазалаган, жүгүнгөн… нерселерден да ашкан баалуулук чокусу кыргыздарда тээ байыртан жөпжөнөкөй эле чечилчү нерсе, адаттагынын эле бири, жөпжөнөкөй түрү тура, көрсө… “Жакшылардын айтканы келбей, жамандардын дөөрүгөнү келиптир”-жараптыр ажат ачууга!.. Баракелде! Таппасаң – сыйпалап кал!..
Окуган-чокуган, илим-илээ-амал токуган, топтогон, өздөштүргөн, чогулткан, ошого жараша ордо кызмат бийиктигине көтөрүлүп, эл эсебинен жашаган: көрөгөч, көсөм, кеменгер, акылкөй, даанышман инсандар чечмелей албаган, таба албаган акыл ачкычы – “жамандын дөөрүп” койгонунда эле жаткан тура, көрсө!!! Аны көрө, тандай, талдай, жактыра, чечмелеп-жандыра билгендик – акылмандыктын-акылмандыгы, ага көзү жеткен эл – кен!!! Кыргыз! Байыркы…
Жоголгондон калганын, жук-жубурун болсо да чогултуп келүү максатында алиги он адамды бөлүп-бөлүп (эки-экиден 5 топ), алардын ар кимиси таап турган каражат өлчөмүнүн бир жылдыгын үй-бүлөсүнө мамлекет эсебинен бердиртип, аларды чыгыш, батыш, түндүк, түштүк элдерин аралатып, эң негизгиси, максаты – кумдак чөлгө сиңип жоголуп бараткан суу өңдөнгөн абалдагы эң акыркы эсте калган (өлгөнү – өлдү,.. тирүү, чалажан болсо да калганын) кыргыз күткөн баалуу нарктарын, салттарын, ырасымдарын, каадаларын, макал-лакаптарын, ырым-жырымдарына дейре чогулттуруп, классификациялап, теориялап, эчен томдоп чыгарттырып койсо, ошол бийлик ээсинин ысымы түбөлүк жашамак. Түбөлүктүү көрө билгендик – даанышмандык кеменгерлиги!

А калган аракеттер:
“Хандар кетет, эл келет,
Карлар кетет, жер калат” – мисалындагы шардан менен жоголо берүүдөн ашпоочу жел кадам…
Эскертүү: Аңыз кепке (легендага) айланган, чындыгында, өзөгүндө чындык чөгөрүлгөн жүздөн ашуун жашаганда да бала төрөтүүдөн калбаган, мисалы, Талас дубанында жашаган Каработо 111 жашында Жолон (Жолуоң) аттуу баатыр уулдуу болгону, алтымыш, жетимиш, сексен, токсон, жүзбай аттуу уулдардын азыр да эл ичинде кездешиши кокустукпу, тукум куучулукпу, же элдик салтта жашыруун кармалган дары-дармектердин күчүбү?! Дүйнө элин кызыктырган бул “өнөркана” жөнүндө “ачылыштардын” материалдарын чогулта келүү жана жарыялоо бүткүл дүйнөнү таңдантмак (Жашартуучу же жаштыкты жоготпоочу булактар…). “Керемет өлкө” атантаар эл ичинде ыңкып жаткан бүтүндөй “сырлар” жөнүндө толук дарек чогултуу парыз катары эсептелүүсү зор “ачылыштарга” алып бармак”…

Көк Асаба гезити

Айкөл Манастын аманаты

(Жайсаң Үмөт уулу,
«Айкөл Манас», IX том, 235-248-беттер)
Тогуз-Торо районундагы Жылаңач Бугу мазары. 22-август, 2002-жыл. Бул мазардагы Манас атанын жайына алгач 1998-жылы, 6-августта келгем. Бу жолу да биз дасторконго дуба айтып, курмандык чалынган соң, мен чокуга чукул чыккан булакты көздөй бет алдым. Медитация учурунда, Айкөл Атабыздын үңкүрдөгү жайында көптөгөн суроолорума жооп алууну көздөп бараттым. Чыгыштын индуиддик, буддалык диний окуулардын башаттарында айтылган соматилер (кайыптар) жөнүндөгү айрым бир далилдүү нерселерди тактагым келет. Кийинки үч-төрт жылдан бери тынчымды алган, орчундуу деп эсептеген суроолорума жооп алчу мезгил жеткендей туйулат. Жандүйнөм Атабыздын сомати (кайып) экенин сезген менен, көрпенделик жеңип, далил издечүмүн!
…Кенен, кандайдыр бир күңүрт, мунарык жарыкка бөлөнгөн жайды бешинчи ирет көрдүм. Беш жылдан бери биринчи ирет Айкөл Атабыздын жүзүнө ченемсиз сыйлоо, чексиз сезденүү менен кыйгач серп салдым. Тулкумду бир башкача жылуу илеп уруп тургансыгандайбы, же сүрдөнүүдөнбү, айтор, кара тер басып турганын сездим. Ушунча зор адамга төп келбеген коңур, жумшак үндү эшиттим:
Бар болгун, жарыктагы Шамчырагым!
Башынан өткөргөнүн бабалардын
Баяндап бере турган урпактарга,
Баа жеткис тирүүлүктө бир тал Шоолам.
Кооптуу өтмөк чакты бүт адамзат
Кечирип баштарынан турган убак.
Тынчыбыз кетип биздин, адамзатка
«Тынч өтсүн алмашылчу доор башка!» -
деп тилеп, кайыптагы сансыз эрлер
дил буруп, арга издешет жардам берер.
Байланган күмүш жипке чымындай жан
Бул күндө «чыр-чыр» этет жай албастан.
Журт пейили терс толгонгон көчтү оңдоп,
Жүткүнгөн жамандыктын жолун тороп,
өтмөктүү ушул доордон элим-жерим
«өтүшсүн кан төгүшпөй»! – деп тилеймин.
Кылымдар чийеленген журт тагдыры
Чечилип, Төп Тогоолдо, кечөө жаңы
Оошкон элдин куту журт башына
Ободон төгүлгөнү турган чакта,
Кесени кут куйулчу, журт бузарлар
кесирге алдырышса, чайпалтышаар!
Алдырып азгырыкка чайпалтышса,
азапты тартышат эл кылымдарга.
Жар салгын урпагыма, Шамчырагым,
журт кутун төгүп албай сактап калсын!
Биригип, бир жакадан чыгарып баш,
бөлгүсү келгендерге каптырсын таш.
Болсо экен ордолуу журт урпактар деп,
бабалар тынч алышпайт, убайым жеп.
Калкыма ушул сөздү айтыш үчүн
кездешчү Ай толугун дегдеп күттүм.
Ар дайым өтмөк учур келген кезде
албарстын мизиндеги чымчым элге
Назарын буруш үчүн Жараткандын,
чырылдайт күмүш жипте чымын жаным.
Ошондо баш көтөрүп орунумдан,
обого дил бурамын тилеп жардам.
Кудурет кур таштабай андай чакта,
киргизет үңкүрүмө бир тал шоола,
Калкымды сактап калар калаабадан,
кабарды айттырамын шол шооладан.
Белекке алган шоолаң шундай күчкө
бейлешсин эгедерин журтум мүлдө, -
Айкөл Атабыз ушул сөздөрдү айтканда көөдөнүмдү ачуу ыза кысып турду. «Чын эле айкөлдүгүңүз ченем-чексиз экен, Ата. Болбосо ушул күндө бабаларыбыздын тирүү арбактарынын, өздөрүн кайыптыкка кыйган эрендердин тынчы кетип, алар камын көргөн адамзатынын көбү адамдагы эң ыйык сапат – аруу ишенимден ажырап калган. Ушул Сиздин мен бечарадан айттырган асыл сөздөрүңүздү жерге таштабай, аздектеп угушарына көзүм жетпейт» деген ой сезимимде чагылышып жатты.
Баардык эл ишенимден ажыраса,
бул дүйнө апаат болмок турбайбы анда.
Жарыкта ар бир нерсе көлөкөсүн
жанына коштоторун ким билбесин.
Ал эми ошол жашоо болгон жерде
арттагы көлөкөңдү эч жээрибе.
Ишенбей, дил оорутчу сөзүн айтаар,
ийрейген көлөкөдөй ичи тарлар,
Адамзат акыл-эстүү болгон кезден
арылбай келе жаткан илдет экен.
Ким танат, Күн жарыгы чак түштөгү
кичиртип түшүрөрүн көлөкөңдү.
Жадырап тийген күндөй сөзгө, демек,
жарыбас көлөкө не таасир этмек?
Келчү доор бастырылган чаң- тозоңго,
көөнөрбөс Улуу Рухту те обого,
Чыгышта аткан таңдын нуру менен
чыгарат көкөлөтүп, журтум, ишен!
Ойгонуп шондо балким, ант-уйкудан
ордолуу журтун көрөр Манас Атаң…
Болжолуң туура, чындык, Шамчырагым.
Бул үңкүр – жайы мендей кайыптардын.
Койнунда Улуу Тоонун көк мелжиген
кайыптар жайлары көп мекендеген.
Теңиртоо, Алтай, Саян кыркалардын
тереңи – мекени дейт кайыптардын.
Бир кезде Ууз хандын буту тийген
баардык жер кайыптарга – ыйык мекен!
Кам көргөн кырк уузуна менден бөлөк
кайыптар аскерлери сан-миң делет.
Учугу үзүлбөгөн урпактардын
уланат ошол үчүн, Шамчырагым.
А бирок, тизгиндешин Акка Кара,
ар дайым эсиңерге сактагыла.
Тиреши Ак-Каранын тирүүлүктө,
тим калбай уланаарын түбөлүккө,
Жашоодо маани бербей өтүп кетүү,
жалпы эле адамзатка тиешелүү.
Түгөнбөс күрөшүнөн Ак- Каранын
түзүлөт Аалам өзү, билгин баарың.
Кең Аалам – туйук чынжыр кынап тизген,
күүлөнүп айлампада сапар кезген.
Ак менен Кара ошол айлампанын
айланат кучагында бирге дайым.
Алардын Аалам менен анда, демек,
бир бүтүн экендигин билүү керек.
Тизмегин үзбөш үчүн чынжыр – алкак,
тизгинин бир Улуу күч турат кармап.
Кызматы баардык жандуу-жансыздардын,
кыймылын токтоттурбоо шол алкактын.
Башаты Бардын-Жоктун, Ак-Каранын,
баардыгы колунда бир Жараткандын.
Түзгөнүн тең салмакта кармаш үчүн
бузулбас жазган Теңир мыйзам-бүтүм.
Ааламда чынжыр-алкак үзүлбөсө
айланткан Улуу Мыйзам өзкүчүндө.
Мыйзамын Улуу Күчтүн, чыкса, бузган,
бошотот тизмектелген алкагынан.
«Жылт» эткен жарык чачып кең Ааламга,
жылмышып түшөт күйүп, туңгуюкка.
Туш кылбай Жер-Энени шол тагдырга,
тукуму адамзаттын, сактангыла!
Бөлүнгөн катмарларга чынжыр-алкак,
бир ирмем тыным албай чарк айланат.
Катмарда түбөлүктүү жайын тапкан
руху бабалардын учту улаган,
Арттагы үрөнүбүз өсүшсүн деп,
ажайып түбөлүктү күзөтүшөт.
Кабарды тирүүлөргө шол дүйнөдөн
кабарлоо кайыптарга милдеттенген.
Жанараак айткан кайып-аскерлердин,
жарыгым, түшүндүңбү милдеттерин?
өзүмдүн милдетим не? Көп айтылган,-
өзөгүн кыргыз элдин сактап турам!
Катарлаш жаныңарда жүрөм дайым,
калкымда баардык нерсе мага дайын.
Мыйзамды бекем сактап Теңир жазган,
мезгилсиз, берүү кыйын элге жардам.
А бирок, Ата-Журтум калаабадан
ар дайым сакташ үчүн көрөмүн кам.
Көөнүңдө суроолорго, Шамчырагым,
каниет алсаң болот, жооп айттым.
өтүптүр мөөнүтүбүз бурсат берген,
өкүнбө, кездешээр кез болгону ирмем.
А бирок, акылдуулар калчай турган,
айтылды ой-түрмөгү калчалаган.
Ырыскы куйган кесе чайпалбасын,
ынтымак, биримдикти журт сактасын.
Ынабайт элиң дебей, Шамчырагым,
журтума кабар кылгын аманатым!-
үңкүргө киргеним эсимде толук сакталганы менен, сыртка чыкканымды канчалык аракет кылсам да эстей албай койдум. Кызыгы, бул үңкүрдүн керемет сырына байланыштуу окшойт. Кадыресе пенделик абалга балдардын жанында, дасторкон четинде отурганда келдим…

Көк Асаба гезити

Кыргыз батасы

Үрөн себүүдө айтыңыз:
Жер кулагы жети кат,
Жер иштеткен адамзат,
Күн күркүрөп, жамгыр жаап,
Күлдүр ата колдосун.
Үн атасы камбаркан,
Ай талаага күү чачсын,
Өнүп чыккан үрөнүң,
Өсүп чыксын жүрөгүң,
Суу атасы Сулайман,

Жердин пири Жер Эне,
Кабыл алсын дилиңди.
Жел атасы Жел Кайып,
Булут айдап буулуксун.
Дыйкан терин чууртуп,
Ободон жамгыр куюлуп,
Күндүн пири Күн Теңир,
Суу менен бирге нур берсин.
Жарык берип жал берсин,
Чычкан пири Чие Ата,
Жамаатына жар кылсын.
Ийин казып жер көөлөп,
Жерге түшкөн үрөнүң,
Жети күндө жарылсын.
Майсалары жарылсын,
Умай эне ак чачсын,
Үркөр Ата тогошуп,
Алас болсун эгиниң.
Көкө теңир жар болсун.
Кызыр Ата даарысын,
Күч өгүзүң ком болсун,
Күткөн көктөм куш болсун.
Оомийин!

Корей кызы Светлана комузду, Манасты жана кыргыз жигитин сүйөт

Азыркы биздин жаштарыбыз кыргыз болушса да батышташып, өз эне тилинде сүйлөгөндөн уялып, орусча бажырашат. Албетте, бул көрүнүш жүрөгүбүздү оорутат. Ал эми, ошол эле мезгилде улуту башка болсо да, кыргыз тилин сүйүп үйрөнүп жаткандар да жок эмес. Бүгүнкү биздин мейманыбыз – КМЮАнын Адвокатура жана юстиция факультетинин 1-курсунун студенти Светлана Ли. Анын кыргыз дүйнөсүнө, тилине болгон кызыгуусун өзүнөн угалы.

– Светлана, кыргыз тилине кандайча аралашып калдың?
– Үй-бүлөбүздө кыргыздын каны аралашкан эмес. Үйдө тамактарыбыз да, сүйлөшкөнүбүз да корейче. Бирок, мага кыргыз дүйнөсү абдан жагат. Ошондуктан, өзүм аракет кылып, досторум менен кыргызча сүйлөшкөндү үйрөнүп жатам. Толук билбесем да, жакын арада жакшы ийгиликтерге жетишем деп ойлойм. Негизи, каным корей улутунун каны болгону менен, мен өзүмдү жүрөгүмдөн кыргызмын деп эсептеймин.
– Кыргыз дүйнөсү сизди кайсы сапаттары менен арбап алды?
– Мага Кыргызстандын кооздугу жагат, өзгөчө тоолору. Тоого барып сейилдесең, кадимкидей эс аласың. Арсланбап токою өзгөчө жагат. Токойдун жанына барып сыртынан карасаң, жомок сыяктуу көрүнүп, кадимкидей өзүнө тартып турат. Анан дагы комузду, манасты укканды өзгөчө жактырам.
– “Манас” эпосу эмнеси менен жагат?
– Мени өтө таң калтырганы, бул эпостун көлөмү. Дүйнөнү дүңгүрөткөн “Махабхаратадан”, “Илиада-Одиссеядан” да эки эсе чоң. Анан ошончо көлөмдүү чыгарманы кыргыздар укумдан-тукумга ооз эки жеткиргени мени өзгөчө таң калтырат. Кыргыздын улуулугун ушундан да байкасак болот. Кыргыз тилин жаңыдан үйрөнүп жатканыма байланыштуу эпосту толук окуй элекмин.
– Азыркы кээ бир кыргыз кыздары кореянын Гу Жум Песуна жандарын да бергенге даяр болуп жатышат. Сиз да алардын катарын толуктайсызбы?
– Чындыгында мага Гу Жум Пе жакпайт. Мен корей эмес, кыргыз жигиттерин жактырам. Себеби, кыргыз жигиттери эрктүү, өжөр, күчтүү, алдында кандай кыйынчылыктар болсо да, артка кетпеген тайманбас болушат. Өзүмдүн жигитим болсо кыргыз. Ал эми кореялык жигиттердин көпчүлүк мүнөздөрү кыздардыкына окшош, ошондуктан мен кыргыз мырзаларын алардан жогору баалайм.
– Кандай ойлойсуз, биздин өлкө эмне үчүн өнүкпөй жатат?
– Оюмча, эң негизги көйгөй, бөлүнгөндүктө го дейм. “Сен оштуксуң, сен көлдүксүң, сен таластыксың” деп бөлүнүшсө, өлкө эч качан өнүкпөйт. “ Манас” эпосунда айтылат эмеспи: “Бөлүнбө, кыргыз бөлүнбө,
Бөлүнсөң бөрү жеп кетет.
Бөлүнүп жатат кыргыз деп,
Бөлөк элге кеп кетет,” – деп. Ошондуктан, баарыбыз бир туугандай болуп, ынтымакта жашашыбыз керек. Жаштар баарыбыз бир күч болуп топтолуп, мындай кемчиликтерди жоюп, алга карай умтулсак, анан өнүгө баштайбыз.

Көк Асаба гезити

Кыргызстандын ар бир үйүндө “Манас” жаңырат!

Жалпы кыргыз эли үчүн, өзгөчө Манасты сүйүп угуучулар үчүн абдан заманбап үлгүдөгү жакшы шарт түзүлдү. Эми ар бир кыргыз жараны, азыркы манасчылардын айтуусундагы Манасты үйүндө отуруп көрө алат.

Кыргыз Республикасынын Билим берүү жана илим министрлиги, ошондой эле балдардын жана өспүрүмдөрдүн «Сейтек» улуттук борбору менен бирдикте “Айгине” маданий-изилдөө борбору 31-март күнү “Улуу Манас баяны урпактардын оозунда” аттуу DVD форматындагы дисктин бет ачар аземин өткөрдү. Бул салтанат абдан жагымдуу маанайда өттү. Кеченин катышуучулары болуп Билим берүү тармагында жана маданий тармакта эмгектенген кызматкерлер, келечек ээлери болгон орто мектептин окуучулары, жогорку окуу жайларынын окутуучулары жана студенттери катышты. Мамлекттик ишмерлер жанан бийлик өкүлдөрү да бул саамалыкка күбө болду.
Алгач Манас дүйнөсүнө баш багуу менен ачылып, Сапарбек Касмамбетов манасчы баштаган 11 манасчы “Манастан” үзүндү айтышты. Эң кызыгы, үй мүйүз тартып отурган манасчылардын бирин улай бири алоолоп күйүп турган от алдында Манас айткандыгын башталгыч класста окуган жаш өспүрүмдөрдүн да кунт коюп уккандыгы жүрөк кубантарлык болду. Мындан соң “Айгине” маданий-изилдөө борборунун жетекчиси Айтпаева Гулнара Амановнага сөз берилип, бул долбоор кантип ишке ашкандыгы тууралуу кыскача маалымат берип өттү. Анын айтымында, аталган дискте азыркы доордун манасчыларынын айтуусундагы “Манас” үчилтигинин “Манас” бөлүмүнүн толук сюжети, азыркы күндүн манасчыларынын айтуусундагы элүү өзөктүү окуялуу баяндар камтылып, видеотасма түрүндө жарык көргөн.
Бул долбоор атайын улуттун руханий жан дүйнөсүн байытып, келечек жаштардын табитин өзгөртүүгө багытталгандыктан, чыгарылган диск Кыргызстандын орто мектептерине жана жогорку окуу жайларына бекер таркатылмакчы. Долбоорду Америкадагы Калифорния шаттындагы “Кристенсен” уюуму каржылаган.
Гүлнара Айтпаева сөзүнүн соңунда долбоорго көмөк берген манасчылар: ЭлТР коомдук телеканалынын продюсери Замир Баялиевге, «Манас Мурас» коомунун жетекчиси Рысбай Исаковго жана кесиби врач манасчы Кубан Алмабековго өзгөчө ыраазычылыгын айтып, белекке суусар тебетей кийгизди. Ал эми калган манасчыларга кыргыздын ак калпагын кийгизип, эмгек жамаатынын атынан таазим кылды.
Бул саамалыкты колдоо максатында Өкмөттүн аппаратынын билим берүү бөлүмүнүн башчысы Бекбоев Аскарбек мырза да сөз сүйлөп, ушундай видеоверсиядагы манасчылардын айтуусундагы диск кыргыз маданиятынын тарыхында биринчи жолу чыгарылып жаткандыгын баса белгилеп, долбоордун жетекчиси Гулнара Айтпаева өзгөчө ыраазычылыгын билдирди.
Расмий бөлүк жыйынтыкталган соң, көрөмандар кыргыздын манасчылык өнөрүнөн башка да кереметтүү өнөрлөрүнө күбө болушту. Нурак Абдрахманов баштаган “Эн белги” ыкмасы менен комуз үйрөнүү семинарынын алгачкы катышуучулары өнөрлөрүн тартуулашса, «Сейтек» бийчилер тобу сахнаны көрктөндүрө “Ала арча” аттуу бийин бийлеп беришти. Кыргыздын фольклордук, улуттук өнөрлөрүнө басым жасалып, дастан, күүлөр да жаңырды.
Бишкек шаарындагы 90 мектептен мугалимдер жана окуучулар, Чүй облусунун райондорунун да орто мектептеринен бул саамалыкка кызыгып келгендердин саны көп болуп, зал көрүүчүлөргө толуп турду. Көрүүчүлөр залы тар болуп, батпай калган көрүүчүлөргө ыңгайсыздыктар жаралгандыгы үчүн уюштуруучулар кечирим сурап, “Мынча көп эл келет деп күткөн эмеспиз, ошондуктан чакан жерде уюштурурулган эле” дейт Гулнара Амановна.
Эң негизгиси, бул кыргыз элинин Манаска, түптүү элдин түпкүлүгүнө көңүл бура баштагандыгы, руханий жактан ойгонуп бараткандыгынын бир мисалы десек болот. Диск алууну каалагандардын саны абдан көп болду, бирок, расмий кайрылуу каттарын ала келбегендиктери үчүн диск алардын колуна тийбеди. Бирок, кудай буюрса, бул диск Кыргызстандын бардык билим берүү структураларына жеткирилмекчи. Бир гана шарт, аталган окуу жайдын директорунун атынан “Айгине” маданий изилдөө борборуна расмий түрдө өтүнүч катын алып келүүсү зарыл.
Кыял ТАЖИЕВА
Диск алуучулар өтүнүч катын төмөндөгү даректерге жөнөтүшү керек. Чамдаңыздар!
Кыргызстан, 720040
Бишкек, Токтогул көчөсү, 93.
Тел.: +996 (312) 664832/661951
Факс: +996 (312) 661952
Эл. почта: office@aigine.kg
Көк Асаба гезити

«Түшүмдө баатырлар эмне манас айтпайсың деп опузалады»

- Айкөл баянын кантип айтып калдың?
- Манасчылык өнөрдүн маани-маңызын, ыйыктыгын, бийиктигин, касиетин өзүмдө болгон өзгөрүүдөн улам жакшы түшүнүп калдым. 5-6 жашымдан бери кандайдыр бир чоң адамдар түшүмө кирип, мени кармайын деп кубалаган учурлары көп кайталанар эле.Түшүмөн чочуп ойгонуп, коркуп ыйлаган кездерим дале эсимде. Ал учурда эмне болуп жатканын аңдай алган эмесмин. Кийин 15 жашка келгенимде баатырлар түшүмө өңүмдөгүдөй эле даана кирди. Эс тартып калгандыктан ал түшүм мага өзгөчө таасир этти. Келечегимди туюнткан купуя сырлар болду. Ал тууралуу эч кимге айтпай, сырдуу дүйнөнүн сыры сыр бойдон калуусун туура көрдүм. Балким окумуштуулар же кээ бир адамдар мындай кубулуштарды манасчылардын өздөрүн сырдуу көрсөтүш үчүн тапкан акылы деп ойлошоор. Чындыгында таптакыр андай эмес. Кандай болгон күндө да бул аян бассам-турсам эсимден кетпей, жандүйнө менен байланышкан бир касиет эле. Көзгө көрүнбөгөн адамдар жанымда коштоп жүргөндөй туюла берди. Эмнегедир өзүмөн өзүм бук болуп, ээн талаага чыгып эч кимге көрүнбөй манас айтып жүрдүм. Манас айтсам бугум чыгып жеңилдеп сергип калам. Бир күнү Жолдошаалы чоң атам үйгө келип, кечээ уктап жатып аян көрдүм, ат минип алып элдин баарына менин неберем манас айтып жатат, жүргүлө, жакындан угуп келели деп тоону көздөй чакырып жатыптырмын дейт. Ал менин айкөл баянын айтып жүргөнүмдү биле элек эле. Тартынчаактыгымдан улам өзүм да манас айтып жүрөм деп ачык айталбадым. Манасчылык өнөр манасты ичке катпай сыртка чыгарууну, элге айтууну талап кылат экен. Тартынып элге манас айтпай жүрүп сыркоолоп, тумоолоп көпкө оорудум.
- Дарыгерлерге кайрылган кезиң да болду да?..
- Ооба. Бир күнү койлорду эртең менен эрте тоого айдап жеткирип үйгө кечкурун келдим. Атты аса байлап коюп, тамак бышканча эс алайын деп кыйшайып жаткам. Ортодон 10-15 мүнөттөй убакыт өткөндөн кийин тамак ич деп апам чакырды. Ордумдан турайын десем эле туралбайм, сөөктөрүм зыркырап ооруйт. Башымды көтөрө албай, көзүмөн жаш чыгып, өзүмдү өзүм түшүнө албай жаттым. Болбосо акыл-эсим баары жайында. Ата-энем жардамга келип ордуман тургузайын дегенде сөөгүм чачылып кетчүдөй чыдатпай ооруду. Мени кыймылдатпай өз жайыма коюуну сурандым. Ата-энем көздү ачып жумгуча эмне окуя болуп кеткенин түшүнбөй калышты. Анан мени ооруканага алып барып жаткызышты. Дарыгерлер бир ооздон бруцеллез деп божомолдошту. Мал жайгарып жүрүп малдан жуккан дешти. Ошол күнү уктап жатып түнү менен күңгүрөнүп манас айтып чыкканымды жанымдагылар айтышты. Таң агарган кезде кадимкидей сергек болуп калганымды байкадым, баягы ооруган жердин бири жок. Сыртта басып жүрсөм дарыгерлер көрүп таңгалышты. Апам көрүп көзүнө жаш алып чексиз кубанды. Тапшырган анализим таза чыкты. Дарыгерлер ишенбей кан алып кайталап текшерип көрүштү, жыйынтыгы таза болду. Арадан дагы күндөр өттү. Күндөрдүн биринде түшүмдө баатырлар эмне манас айтпайсың деп опузалады. Мен болсо айтам, айтам деп жүрөгүм оозума тыгылды. Эл чогулуп, эмне манас айтпай жүрөсүң деп туш-туштан жабылып сүйлөп жатышат. Мен болсо айтам, айтам деп элге убада берип жатыпмын. Ойгонсом алка-шалка тердеп, жүрөгүм лакылдап калыптыр. Ушундан кийин көргөн түшүмдү, өзүмдөгү өзгөрүүнү ата-энеме айтып, Манас атанын күмбөзүнө мал союп түлөө өткөрүп, элден бата алып ачыкка чыгып манас айтып калдым.
- Жеке өзүң манас айтып эле калбай бул өнөрдүн жанданышына да салым кошуп келаткандайсың…
- Жетекчибиз Шайыр мырза менен үч жыл мурун ЭлТРде «Манасчы» теледолбоорун баштаганбыз. Анда Садык Шер-Нияз баштаган биртоп ишкерлер манасчыларды бир көтөрүп алуу максатында илгертен кыргыз эли манасчылардын алдына ат тартып, үстүнө тон кийгизген деп алдыбызга ат мингизип, ал саамалык депутаттарга, министрлерге чейин жеткен. Чынында ушул долбоор менен биз элге манасчыларыбыз бар экенин билдирип, аз болсо да коомдун көңүлүн манасчылыкка бурдура алдык. Долбоордун ачылышында маркум, белгилүү залкар жазуучубуз Төлөгөн Касымбеков залкар атабыз Саякбай Каралаевдин чапанын азыркы манасчыларга жаап, өзүнүн урмат-сыйын көргөзгөн. Бул албетте коомчулукка жакшы пикир жаратып, манасчылардын кадыр-баркын өстүрүү эле. Буюрса, бул долбоор бүгүнкү күнү да иштеп келет.
- «Улуу баян» коомдук фонду жети манасчыга айткан автоунаасын берди. Эми алты манасчыга качан үй берилет экен? Үй алуучулардын арасында сен да барсың да.
- Бармын. Кудай буюрса, жакында «Улуу баян» коомдук фонду Бишкек шаарында жашаган алты манасчыга баасы 60 миң долларга барабар үй тартуулаганы турат. Албетте бул да болсо Манас атанын арбагы сүйүнгөндөй, кыргызга оомат келгендей, тамырыбызга кайрылып аткандай бир белги болсо керек.
- Учурда манасчылар да чет өлкөгө гастролго чыгып атасыңар, сен кайсы өлкөлөрдө болдуң?
- Мен 2010-жылы 25-28-октябрда Кипр шаарында өткөн «Коркут ата жана келечек түрк дастандары» фестивалына катышып лауреаттыкты алып келдим. Былтыр да Түркиянын Карс шаарында өткөн «Акындар майрамы» фестивалынын лауреаты болдум. Мындан сырткары, Делиде болдум. Ал жерде менин таңгалганым, бул эл эзелтен эле табияттын бир бөлүгү экенин унутпай келишет экен. Тактап айтканда, адамдын маймылдан бөлүнө элек кезиндеги табиятка аяр мамиле кылганы дагы деле сакталган. Мен манас айткан чоң конференцияга кыркка жакын өлкөлөрдөн келген окумуштуулар катышты. Иш-чаранын жүрүшүндө мени ал жерде япон улутундагы айымдардын манас угуп, сөзүн түшүнбөсө да ыйлап турганы таңгалдырды. Көпчүлүк окумуштуулар «Манас» эпосун угуп таңгалып, баа берди. Биздин уюштуруучулар алардын эпос боюнча айткан пикирлерин атайын кыргызчага котортуп алыптыр.
- Учурда теледе да ийгиликтүү иштеп келатасың. Манасчылык менен азыркы жумушуң бири-бирине жолтоо болбойбу?
- Албетте жумуш менен чыгармачылык кээде бири-бирине жолтоо кылып коюшу мүмкүн. Бирок заманбап жашоодо бир эмес бир нече жумушту аркалап жүргөндөр деле бар эмеспи. Убагында Саякбай атабыз да айылдык кеңеште катчы болуп иштеген экен. Сагынбай атабыз болсо манасчылык менен бирге жар чакырып, айтор ушул сыяктуу өнөрдү кошо алып жүрүптүр. Илгери деле манасчылар ар кандай жумуштар менен тирилик кылып келген.
- Баса, учурда Бүбүмариям Муса кызынын варианты менен элдик «Манастын» ортосунда талаш-тартыш жүрүүдө. Бул боюнча пикириң кандай?
- Бул маселе боюнча манасчылар чогулуп атайын бир жыйынтыкка келе элек. Андыктан мен бул тууралуу эч нерсе айта албайм.
- Өткөндө Манастап уран чакырып жүрөт элеңер, ал акцияңар кандай өттү?
- Өзүңүздөр билесиздер, жыл сайын ушул айда ЭлТР Манас күнүн өткөрүп, түз эфирде манасчылар манас айтып, Манас таануучулар улуу баян тууралуу урунттуу кеп салып берет. Ага заманыбыздын белгилүү манасчыларынан баштап жаш манасчыларга чейин катышат. Бул идеяны былтыртан баштап жетекчибиз Шайырбек Абдырахман көтөрүп, КСДП партиясы менен биргеликте уюштуруп келет. Жакында Манас күнүнүн урматына деп 25-апрелден 30-апрелге чейин Манастап ураан чакыруу акциясын өткөрдүк. Канча кылымдардан берки турмушубузда көмүскөдө калган мындай ата-салтыбызды кайрадан жаңыртып, Ала-Тоо аймагында Манастап ураан чакыруу жөрөлгөсү алгачкы болуп бала бакчадан башталып, ЖОЖдорго, аскер бөлүктөрүнө чейин уланды. 25-апрель күнү Пригородный айылынын «Теремок» балдар бакчасында башталган. Мотурайган колдорун көккө карай көтөргөн бөбөктөр таттуу тилдери менен Манастап ураан чакырып, аталган акцияны патриоттук сезим менен баштап беришти. Бул жерде ар улуттун балдары бар. 21-майда таң аткандан түн ортосуна чейин Манас күнү өтөт. Ал ЭлТРде телекөпүрө аркылуу Бишкектен, Оштон, Таластан чагылдырылып турат. Иш-чаранын бет ачарына президент Алмазбек Атамбаев да келип катышмай болду.
Зайырбек АЖЫМАТОВ

Агым гезити

Кыргыз Республикасынын Президенти
А. Атамбаев мырзага
Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешинин төрагасы
А. Жээнбеков мырзага
Кыргыз Республикасынын премьер-министри
Ө. Бабанов мырзага
Бишкек шаарынын мэри И. Өмүркулов мырзага

Урматтуу мырзалар!
Жылдар өткөн сайын Кыргыз эл жазуучусу, Кыргыз Республикасынын Баатыры, СССР Мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты, академик Түгөлбай Сыдыкбековдун арабызда калдайып тирүү жүргөн учуру алыстагандан алыс­тап баратат. Улуу-кичүү а кишини урматтап, «Түкө» дечү элек, анткени, жүрүм-туруму, иштеген иштери, көтөргөн жүгү, граждандык позициясы боюнча ал ошондой сый-урматка татыган инсан. Түкөбүз кыргыздын жазма профессионал адабиятын негиздеген таланты бийик жазуучуларыбыздын бири экендигин баса айтпаган күндө да, анын патриоттугу, учурунда «Манас» эпосун коргоп калуудагы жана элге жеткирүүдөгү зор эмгеги, кыргыз тилинин, байыртан келаткан улуттук маданияты менен тарыхынын өсүп-өнүгүшү үчүн, кыргыз элинин көз карандысыз эгемен өлкөлүү болушун көздөп жашаган кажыбас күрөшү элибизге кенен таркап, Түкөбүздүн кадыр-баркын көтөргөн. Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн түп-тамыры байыртан башталаарын кан какшап, далилдөөлөр менен тайманбай айтып да, жазып да келген бирден бир Түкөбүз болгон. А кишинин улуттук ар-намысты бийик баалап, эл үчүн, өлкөбүз үчүн жасаган мыкты жактары жогору бааланып, «Кыргыз Республикасынын Баатыры» деген сыймыктуу наам ыйгарылган. Бирок Түкөбүздүн көзү өткөндөн кийин, кайсы бир чиновниктердин осолдугу болуу керек, Түгөлбай Сыдыкбековдун атын түбөлүк калтыруу боюнча чыгарылган Өкмөттүн чечими: «Бишкекте бир көчөгө ысмы коюлуп, Кең-Суудагы бир мектепке ысмы берилсин» дегендей гана жупуну чыгып калган. (Кең-Сууда Түкөнүн аты коюлган мектеп мурдатан эле бар).
Түгөлбай Сыдыкбековдун ысмын түбөлүк калтыруу жөнүндөгү алгачкы сунуш 2003-жылдын март айында ошол кездеги КРнын президентине, премьер-министрине, Бишкек шаарынын мэрине жолдонуп, Түгөлбай Сыдыкбековдун айкели Бишкек шаарынын Эркиндик бульвары менен Чүй проспектисинин кошулушуна пландаштырылып, ысмы шаардын көчөлөрүнүн бирине ыйгарылары «Ысык-Көл» ынтымак фондуна кабарланган эле. Тилекке каршы, Түгөлбай Сыдыкбековдун атын түбөлүк калтыруу маселеси ордунан жыла элек, а түгүл, азыр биз сунуштай турган жагдайды Түгөлбай Сыдыкбековго ыраа көрбөчү билермандар да болушу мүмкүн.
Сиздерден өтүнөрүбүз: атактуу патриот жазуучубуздун 100 жылдыгына арналган иш-чаранын алкагында Бишкек шаарындагы Эркиндик бульварына Түгөлбай Сыдыкбековдун эстелигин орнотуу маселеси биротоло чечилип, Түштүк магистралга (Тынчтык проспектисинен Байтик баатыр көчөсүнө чейинки аралыкка) ысмы ыйгарылса, акыйкат жана калыс иш болор эле.
Сиздерге урмат-сый, ызаат көрсөтүү менен,
К. Кондучалова – КРнын Баатыры,
коомдук ишмер,
С. Эралиев – КРнын Баатыры,
Кыргыз эл акыны,
С. Жусуев – КРнын Баатыры,
Кыргыз эл акыны,
М. Мамакеев – КРнын Баатыры, академик,
Т. Садыков – КРнын Баатыры,
Кыргыз эл сүрөтчүсү,
Б. Жакиев – КРнын Баатыры,
Кыргыз эл жазуучусу,
М. Мамытов – КРнын Баатыры, академик,
К. Акназаров – Социалисттик эмгектин
баатыры, коомдук ишмер,
К. Каракеев – академик,
К. Жусупов – Кыргыз эл жазуучусу,
М. Байжиев – Кыргыз эл жазуучусу,
Ө. Даникеев – Кыргыз эл жазуучусу,
К. Акматов – Кыргыз эл жазуучусу,
А. Өмүрканов – Кыргыз эл акыны,
А. Алдашев – академик,
Ү. Асанов – академик,
А. Бөрүбаев – академик,
Б. Орузбаева – академик,
А. Какеев – академик,
А. Акматалиев – академик,
К. Жумалиев – академик,
Д. Маматканов – академик,
Ш. Дүйшеев – Кыргыз эл акыны,
З. Үсөнбаев – Кыргыз эл артиси,
Ж. Сааданбеков – илимдин доктору,
коомдук ишмер,
А. Эркебаев – академик,
А. Абдылдаев – коомдук ишмер,
С. Иманбаев – коомдук ишмер,
Б. Акунов – коомдук ишмер,
Т. Чынгышев – коомдук ишмер,
С. Урманаев – коомдук ишмер,
А. Костюк – коомдук ишмер,
Ж. Каныметов – коомдук ишмер,
Б. Иманалиев – коомдук ишмер,
С. Дубанаев – коомдук ишмер,
Ө. Алмакүчүков – коомдук ишмер

Май, 2012-жыл.
De-факто гезити